شاهد پشت فرمان؛ فنای کوچک در ترافیک روزمره

پشت چراغ قرمز میدان آزادی، ماشینی بی‌راهنما پیچید جلویم. من بوق زدم. و در همان لحظه، بدون آنکه بخواهم، مدال «آدم بهتر» را به خودم آویختم.

دیشب، پشت چراغ قرمز، چراغ سبز شد و ماشین بغلی، بی‌آنکه حتی یک لحظه مکث کند، گاز داد و پیچید جلوی من. نه راهنما زد، نه نگاهی کرد. و من، در آن کسری از ثانیه، قبل از آنکه بتوانم جلوی خودم را بگیرم، بوق زدم. یک بوق بلند و عصبی.

اما قضیه، آن بوق نبود. قضیه آن چیزی بود که درست پس از بوق‌زدن، در سکوت ماشینِ خودم، در دلم گذشت. یک حسِ غریب. حسی شبیه به برتری: «من آدمِ بهتری هستم. من با راهنما می‌پیچم. من از آن‌هایی نیستم که حقِ دیگران را می‌خورند.» و این حس، این شیرینیِ کوتاهِ «من خوبم»، مثل یک قالب، همان‌جا در سینه‌ام نشست.

تماشاخانه‌ی بزرگِ خودخواهی

نشستم و به خودم نگاه کردم. نه به راننده‌ی جلویی، که به خودم. و دیدم که انگار تمامِ جاده، تمامِ این خیابان‌های شلوغ، یک تماشاخانه‌ی بزرگ است برای نمایشِ خودخواهی؛ تماشاخانه‌ای که در آن هرکس، بی‌آنکه بداند، مشغولِ بازی در نقشِ «برنده» است. راه‌ندادن‌های پی‌درپی، سبقت‌گرفتن‌های بی‌محابا، تقلا برای گرفتنِ صندلیِ خالی — همه و همه، نه یک استثنا، که قانونِ بنیادینِ هستیِ ایگوست؛ همان چیزی که نیچه اسمش را گذاشت «اراده به قدرت». «من» می‌خواهد اول باشد. و این خواستن، همان بنزینی‌ست که موتورِ این تماشاخانه را روشن نگه می‌دارد.

شاهدی که از بالا نگاه می‌کند

اما یک چیز آن شب تازه بود؛ چیزی که مثل یک جرقه در دلم افتاد. من نه‌تنها آن راننده را دیدم، که خودم را هم دیدم؛ خودم را در همان لحظه‌ای که بوق می‌زدم، که در دلم برای خودم مدالِ «انسانِ خوب» صادر می‌کردم. و این نگاه‌کردن به خود از بالا، از یک نقطه‌ی خاموش و بی‌طرف، خودش یک اتفاق بود؛ یک شکافِ کوچک در دیوارِ ضخیمِ ایگو.

چون وقتی در لحظه‌ی سبقت‌گرفتن، ناگهان می‌بینی این کار چیست — نه از رویِ نصیحتِ دیگران، که از درونِ خودت — دیگر کاملاً با عملت یکی نیستی. یک فاصله می‌افتد. یک شاهد در تو بیدار شده که از بالا نگاه می‌کند؛ شاهدی که دیگر تشنه‌یِ بردن نیست، فقط حضور دارد. و در این حضور، آرام‌آرام، «عمل از رویِ باید» به «عمل از رویِ هستن» تبدیل می‌شود.

کنشِ اصیل، از جنسِ «بودن» است

در بقایِ پس از فنا، کنشِ اخلاقیِ اصیل، نه از رویِ «باید» است، نه از رویِ امید به پاداش، و نه از رویِ ترس. این‌ها همه سوختِ ایگو هستند؛ همه معامله‌اند، و معامله حجابِ رحمت است. کنشِ اصیل، از جنسِ «بودن» است؛ شبیهِ درختی که میوه می‌دهد، نه از رویِ وظیفه، که از رویِ طبیعتش. شبیهِ بارانی که می‌بارد، گاهی روی کشتزارِ سبز، گاهی روی کویرِ خشک، بی‌آنکه خودش را نیکوکار یا سنگدل بنامد.

در صحنه‌ی رانندگی، این یعنی چه؟ یعنی دیگر نه به جلوزدن چسبیده‌ای، نه به آخرماندن. گاهی راه می‌دهی — نه از رویِ فضیلت، که چون در آن لحظه، جاری‌شدنِ ذاتت همان است. گاهی سبقت می‌گیری — نه از رویِ طمع، که چون واقعاً دیرت شده. تفاوت با «منِ خودخواه» در این است که هیچ‌کدام از این کارها برایت هویت نمی‌سازد. نه به راه‌دادن می‌بالی، نه از سبقت‌گرفتن شرمنده می‌شوی. فقط انجام می‌دهی و عبور می‌کنی؛ مثل همان باران که می‌بارد و تمام می‌شود.

پله‌ی آخر: رهاکردنِ خودِ «رهاکردن»

و اما پله‌ی آخر؛ پله‌ای که شاید از همه بالاتر و در عینِ حال پنهان‌تر باشد: حتی رهاکردنِ خودخواهی را هم رها کنید. نه برای اینکه خودخواه بمانید، که برای اینکه دیگر «رهاکننده‌ای» در کار نباشد. وقتی آن‌قدر خودخواهیِ خود را دیده‌اید که دیگر از آن بیزار نشده‌اید، وقتی آن را نه به‌عنوانِ یک دشمن، که به‌عنوانِ یک واقعیت پذیرفته‌اید — درست مثلِ پذیرفتنِ اینکه دو دست دارید، دو پا دارید، و قلبی که می‌تپد — آن‌وقت، شاید برای اولین‌بار، عملی از شما سر بزند که بویِ «من» ندهد.

و این، همان بقایِ پس از فناست: ایستادن در ترافیک، پشتِ فرمان، در میانِ آن همه بوق و عجله، و ناگهان، بی‌آنکه کسی بفهمد، مرده بودن — مرده‌بودن از آن «من»ی که باید اول باشد، و در عینِ حال زنده‌بودن؛ زنده به زندگی‌ای که دیگر از جنسِ مسابقه نیست. از جنسِ بودن است.

✦ ✦ ✦

این‌جا، مسیرِ ده‌گانه‌ای که از یک قلبِ قرمزِ ساده زیرِ یک عکس شروع شد، به همان‌جا می‌رسد که باید می‌رسید: نه به یک نتیجه‌گیریِ اخلاقی، که به یک شاهدِ خاموش پشتِ فرمان. اگر همین حالا می‌خواهی از اول این مسیر را دوباره مرور کنی، یا برای اولین‌بار آن را کامل بخوانی، از اینجا شروع کن: چرا حتی آدم‌های خوب هم اسیر ایگو می‌شوند؟

برگرفته از کتاب «الهیات فنا» — مهدی فخاران

دشمن درون است (و قدرت را نزد خود نگه دار)

«یکی گفت تو به درد هیچی نمی‌خوری. منم گفتم راست می‌گه.» با همین یک جمله‌ی ساده، سهند دشمنی را که بیرون از او بود، برد و در مرکز وجودش نشاند.

پسری بود در همسایگی‌مان به نام سهند. از آن بچه‌هایی نبود که توی کوچه فوتبال بازی کند. یک گوشه می‌نشست، سرش توی کتاب بود، و لبخندی همیشه روی لبش بود که نه از سرِ شادی، که انگار از سرِ یک عذرخواهیِ دائمی بود. یک روز دیدمش با چشم‌های سرخ و متورم از مدرسه برگشته. پرسیدم چه شده. اول هیچ نگفت. بعد زیرِ لب گفت: «هیچی. یکی از بچه‌ها باز بهم گفت تو به دردِ هیچی نمی‌خوری. منم گفتم راست می‌گه. خندیدم و اومدم خونه.»

درسی که همه از کودکی گرفته‌ایم: «زمین بد!»

ما آدم‌ها از بچگی جوری تربیت می‌شویم که انگار همیشه مقصرِ اصلی یک‌جای بیرون از ماست. وقتی بچه‌ای زمین می‌خورد، مادرش برای آرام‌کردنش به زمین می‌کوبد و می‌گوید: «زمین بد!» و این، اولین درسِ فرافکنی است. یاد می‌گیریم که تقصیر، همیشه گردنِ «دیگری» است — دیگری‌ای که می‌تواند زمین باشد، همسایه، همسر، یا روزگار. و این عادت، چنان در تار و پودِ روانِ ما ریشه می‌دواند که در بزرگسالی، تبدیل به یک سبکِ زندگی می‌شود؛ سبکی که در آن، ما قربانیانی نجیب هستیم و جهان پر از گرگ‌هایی است که می‌خواهند ما را بدرند. و چه آرامشِ کاذبی دارد این قربانی‌بودن. چه لذتی دارد این بی‌گناهیِ مطلق.

سؤالی که عمارتِ مظلومیت را ویران می‌کند

اما اگر یک شب، در آن خلوتِ بی‌پایانی که فقط صدای نبضِ خودت را می‌شنوی، از آن تختِ گرمِ «قربانی‌بودن» بلند شوی و از خودت بپرسی: «اگر دشمن بیرون نیست، پس کجاست؟» — چه می‌شود؟ این پرسش، مثل یک زلزله، تمامِ آن عمارتِ باشکوهِ مظلومیت را بر سرت ویران می‌کند. آن‌وقت، آرام‌آرام، تصویرِ تازه‌ای سر می‌رسد؛ تصویری که در آن، تو دیگر آن قربانیِ بی‌نوا نیستی، که یک میدانِ نبرد هستی. و در این میدان، تنها دشمنِ واقعی، همان صداهای درونیِ خودت هستند؛ صداهایی که از کودکی با تو بوده‌اند و نجوا می‌کنند: «تو به‌اندازه‌ی کافی خوب نیستی»، «همیشه یکی پیدا می‌شود که به تو خیانت کند».

قدرتِ واقعی، یک عمل درونی است

باید قدرت را از نو تعریف کرد. ما فکر می‌کنیم قدرت یعنی فریاد زدن، یعنی در میدانِ جنگِ بیرونی پیروز شدن. اما این‌ها همه فریب است. قدرتِ واقعی، یعنی لحظه‌ای که در برابرِ آن ارباب قلدر، در برابرِ آن رئیسی که شخصیتت را له می‌کند، یک نفسِ عمیق می‌کشی و می‌گویی «نه». نه با کینه، که با احترام به حقیقتِ خودت؛ به اینکه تو هم حقی داری، مرزی داری، و خطِ قرمزی که اگر رد شود، وظیفه داری بایستی. و این ایستادن، عینِ عشق به خود است.

ایستادن در برابرِ ظلم، آن‌قدرها هم پرسر و صدا نیست. گاهی یک سکوت است؛ سکوتی که دیگر برای شرمنده‌کردنِ دیگری نیست، بلکه نشان می‌دهد تو دیگر در آن بازی شرکت نمی‌کنی. گاهی فقط برداشتنِ قدم‌هایی آهسته است به‌سمتِ درِ خروجیِ یک رابطه، بدون خشم، اما با عزمی که از عمقِ یک عشقِ تازه به «خود» برمی‌خیزد. تو دیگر نه قربانی هستی، نه ناجی. تو فقط یک انسانی هستی که مسئولیتِ مرزهای وجودیِ خودش را پذیرفته.

پس باید دشمن را به خانه‌اش بازگرداند؛ نه به جای دیگری، که به درونِ خودش. و چه دردناک است این چرخیدنِ آینه، اما دیدنِ همین تاریکی، خودِ رهایی است. این بازشناسیِ قدرت، گاهی خودش را در ساده‌ترین صحنه‌های روزمره هم نشان می‌دهد — حتی پشتِ فرمانِ ماشین، پشتِ چراغ قرمز. درباره‌اش در مقاله‌ی بعدی و آخرِ این مجموعه نوشته‌ام: شاهد پشت فرمان؛ فنای کوچک در ترافیک روزمره.

برگرفته از کتاب «الهیات فنا» — مهدی فخاران

آه بی‌پیرایه؛ ناله‌ای که دیگر از آنِ «من» نیست

این کتاب هرگز به تو نمی‌گوید سگِ گوشه‌ی خیابان باش و زوزه بکش. اول باید غرش کنی. آه، فقط برای وقتی‌ست که دیگر رمقی برای غرش نمانده.

در آن مستندِ طبیعت، وقتی شیر آرواره‌هایش را بر گردنِ آهو قفل کرده بود، از او یک صدا بیرون آمد؛ نه فریاد، نه ناله. یک آه. یک بازدمِ بلند و عمیق که انگار نه از ریه‌هایش، که از تمامِ سلول‌های در حالِ مرگش، از تمامِ آن زندگی که داشت از تنش خارج می‌شد، برمی‌خاست. آن آه، برای طلبِ کمک نبود — دیگر هیچ کمکی ممکن نبود. آن آه، خودِ رنج بود که خودش را فریاد می‌کشید.

دعایی که یک معامله نیست

تمامِ عمر، تمامِ آن سال‌های دعا کردن و زاری نمودن و طلب کردن، غافل از یک نکته‌ی ساده بودیم. ما فکر می‌کردیم دعا، یک داد و ستد است؛ یک معامله‌ی سوداگرانه. چیزی می‌دهیم (اشک، التماس، نماز) و در عوض، چیزی طلب می‌کنیم (شفا، نجات، آرامش). و این یعنی، در مقدس‌ترین لحظاتِ زندگی‌مان نیز، هنوز در همان لوپِ باطلِ خودخواهی گرفتار بودیم. خدا را می‌خواندیم، نه برای او، که برای «خودمان». و همین دعا، هر چند با سوز و گداز خوانده شود، باز هم بویِ «من» می‌دهد. شاید به همین دلیل است که مستجاب نمی‌شود؛ نه چون خدا کر است، که چون این دعا، اساساً «دعا» نیست. یک پروژه‌ی دیگرِ ایگوست برای بقا.

اما آن آهوی زیرِ دندانِ شیر، آن مادر کنارِ تابوت، آن ایوب روی تلی از خاکستر — در آن لحظه که دیگر هیچ‌چیز نداشتند، چه داشتند که بخواهند؟ هیچ. فقط یک فریاد داشتند؛ فریادی که از اعماقِ وجودشان، از نقطه‌ای که دیگر در آن «من» و «او» از هم جدا نیستند، بیرون می‌زد. این دیگر دعا نبود. این، خودِ بودن بود.

میانِ غرش و آه، یک دنیا فاصله است. اولی، عشق به زندگی‌ست. دومی، پذیرشِ پایانِ آن. و هر دویِ این‌ها مقدس‌اند؛ هر دو از دلِ یک وجودِ اصیل بیرون می‌آیند. رستگاری شاید در همین باشد: که بدانی کِی باید غرش کنی، و کِی باید آن آهِ بی‌پیرایه را بکشی.

نقطه‌ی صفر، جایی که یک اصالت جان‌سوز سر برمی‌آورد

در نقطه‌ی صفر، تمامِ توجیهات، تمامِ امیدها، تمامِ قصه‌های قهرمانی و قربانی‌بودن، فرو می‌ریزند. تو دیگر هیچ نیستی؛ نه یک مظلوم، نه یک عارف، نه یک گناهکارِ تائب. تو فقط یک وجودِ رنجور هستی. و از دلِ همین «هیچ‌بودن» است که یک اصالتِ جان‌سوز سر برمی‌آورد؛ اصالتی که در تمامِ سال‌هایِ «چیزی بودن» گمش کرده بودی. دیگر «من»ی نیست که از رنجش برای جلبِ ترحم استفاده کند. رنج، خودش است و خودش را فریاد می‌زند. و درست در همین نقطه است که معجزه رخ می‌دهد؛ نه معجزه‌ی تغییرِ جهانِ بیرون، که معجزه‌ی تغییرِ خودِ تو.

این «مردن» و بازخاستنِ درونی، وقتی به بلوغ می‌رسد، خودش را در یک صحنه‌ی کاملاً روزمره هم نشان می‌دهد — پشتِ فرمانِ ماشین، همان جایی که هیچ‌کس تماشایت نمی‌کند. درباره‌ی همین در مقاله‌ی بعدی نوشته‌ام: شاهد پشت فرمان؛ فنای کوچک در ترافیک روزمره.

برگرفته از کتاب «الهیات فنا» — مهدی فخاران

فاصله میان «آنچه هست» و «آنچه کاش می‌بود»

مادری کنار تختِ پسری در کما، دارد قصه‌ای می‌بافد که در آن، پسرش هرگز از خانه بیرون نرفته. این قصه چقدر زیباست. و چقدر بی‌ربط به حقیقت.

ما آدم‌ها بیشتر از آنکه در «واقعیت» زندگی کنیم، در «حسرتِ واقعیت» زندگی می‌کنیم؛ در یک موازیِ خیالی که مدام در آن، همه‌چیز درست پیش رفته، آن تصمیمِ لعنتی را نگرفته‌ایم، آن حرف را نزده‌ایم، آن راه را نرفته‌ایم — و به‌خاطر همین، حالا همه‌چیز طور دیگری‌ست؛ شیرین‌تر، عادلانه‌تر. و ما در این خیال پرسه می‌زنیم و زخم‌هایمان را با آن مرهم می‌گذاریم.

اما یک لحظه بایست. ببین چه بر سرمان آمده.

«کاش»، مسکنی که واقعیت را عوض نمی‌کند

این قصه چقدر زیباست. چقدر آرامش‌بخش. و چقدر بی‌ربط به آن تختِ بیمارستان و آن دستگاه‌هایی که بوق می‌زنند. «کاش»، مثل یک مسکنِ قوی، ذهن را از این واقعیتِ هول‌ناک جدا می‌کند. اما آیا این «کاش» به حقیقت نزدیک‌تر است؟ یا آن بدنی که روی تخت افتاده و سینه‌اش بالا و پایین می‌رود؟

حقیقت، هرچقدر هم تلخ و گزنده باشد، همیشه در «آنچه هست» نهفته است؛ درست در همین لحظه، درست در همین اتفاقی که افتاده. «آنچه کاش می‌بود» یک خیال است؛ قصه‌ای که ذهنِ ما برای فرارِ از درد ساخته. اما «آنچه هست»، واقعیتِ عریان است. و ما، اگر شجاعتش را داشته باشیم، فقط در مواجهه با همین واقعیت است که می‌توانیم راهی به‌سوی رهایی پیدا کنیم.

قدمی که نفس را در سینه حبس می‌کند

حالا یک قدم جلوتر می‌رویم؛ قدمی که شاید نفس را در سینه‌ات حبس کند. هر ظلمی که به تو شده، در عمیق‌ترین لایه‌ی ماجرا، «حق» تو بوده است. نه از سرِ تمسخر، نه از سرِ بی‌رحمی. منظور از «حق تو بوده» یک جواز اخلاقی برای ظالم نیست؛ منظور این است که نتیجه‌ی طبیعی و مستقیمِ الگوی رفتاریِ خودت، در آن لحظه، همین بوده. آن ناآگاهی، آن باور اشتباه، آن تصویری که از خودت داشتی و باعث شد در برابر آن آدمِ خاص، آن تصمیم را بگیری — این‌ها همه، دست‌سازِ خودت بوده‌اند.

قدرتی که با پذیرفتن، به تو بازمی‌گردد

و شاید بپرسی: «پس داری با این حرف، نمک بر زخم من می‌پاشی؟» نه. می‌خواهم تو را از آن زندانِ «کاش» نجات دهم؛ می‌خواهم قدرت را به تو بازگردانم. چون تا وقتی فکر کنی این «ظلم» یک تیرِ آسمانی بود که ناگهان و بی‌دلیل به تو اصابت کرد، یک قربانیِ منفعل و ناتوان هستی. اما وقتی بفهمی که خودت نیز، با الگوهایت، در این ماجرا نقشی داشته‌ای، آن‌وقت قدرت را بازپس می‌گیری؛ چون می‌توانی آن الگو را بشناسی، تغییرش دهی، و دیگر انتخابش نکنی.

و اینجاست که یک رحمتِ عجیب به میان می‌آید: اگر بپذیری که آن اتفاق، با تمامِ تلخی‌اش، «حق» تو بوده — دیگر از کسی طلبکار نیستی. نه از ظالم، نه از روزگار، نه از خدا. به یک صلحِ عمیق می‌رسی؛ صلح با خودت، صلح با واقعیت. دیگر درگیرِ «کاش» نمی‌شوی. و تو، شاید برای اولین‌بار، همان کسی می‌شوی که هستی — نه آن کسی که کاش می‌بود.

این پذیرش، دقیقاً همان لحظه‌ای‌ست که مسیر کتاب به مفهوم مرکزی‌اش می‌رسد؛ به آن ناله‌ای که دیگر از جنسِ «من» نیست. درباره‌اش در مقاله‌ی بعدی نوشته‌ام: آه بی‌پیرایه؛ ناله‌ای که دیگر از آنِ «من» نیست.

برگرفته از کتاب «الهیات فنا» — مهدی فخاران

نقطه کور آگاهی؛ درسی که هدهد و زاغ به ما یاد می‌دهند

هدهد می‌توانست آب را در اعماق زمین ببیند. اما تله‌ای را که چند سانت زیر پایش بود، ندید. بزرگ‌ترین خطرهای زندگیِ ما هم دقیقاً همین‌جا کمین کرده‌اند.

حکایتی هست در مثنوی؛ از آن حکایت‌هایی که اولش فکر می‌کنی یک قصه‌ی کودکانه است، اما آخرش بار سنگینی روی دلت جا می‌گذارد. هدهد می‌خواهد با سپاه سلیمان همراه شود. سلیمان می‌پرسد: «تو چه هنری داری که به کار این سفر بیاید؟» هدهد سرش را با غرور بالا می‌گیرد و می‌گوید: «من می‌توانم آب را در اعماق زمین ببینم. از فراز آسمان که پرواز می‌کنم، آن آب پنهان در زیر لایه‌های خاک برایم آشکار است. گویی که زمین برایم شیشه می‌شود.»

وقتی نام «تقدیر» فقط یک بهانه برای ندیدن است

و هدهد چه جوابی می‌دهد؟ می‌گوید: «آن تقدیر بود. آن جبر بود. آن خواستِ خدا بود.» اما اگر دقیق‌تر نگاه کنیم: هدهدِ ما، این پرنده‌ای که ادعا می‌کند اعماق زمین را می‌بیند، نمی‌تواند یک تله‌ی ساده را درست زیر پایش تشخیص دهد. و بعد، خیلی راحت، اسمش را می‌گذارد «تقدیر». چه حقه‌ی زیرکانه‌ای. وقتی چیزی را نمی‌بینیم، اسمش را می‌گذاریم سرنوشت؛ و این اسم‌گذاری، خیال‌مان را راحت می‌کند. دیگر نیازی به کندوکاو نیست. دیگر لازم نیست از خودمان بپرسیم: «نکند یک جای کار می‌لنگید؟»

و این، قلب ماجراست. خطر، همیشه آن چیزی نیست که در دوردست‌ها پنهان شده. ما آدم‌ها تمام انرژی‌مان را صرف دام‌های ظاهری می‌کنیم؛ مدام نگران دزدیم، نگران بیماری، نگران از دست‌دادن پول و مقام. برای این‌ها برنامه می‌ریزیم، بیمه می‌کنیم، قفل می‌زنیم. اما بزرگ‌ترین آسیب‌ها را از جایی می‌خوریم که هرگز فکرش را هم نمی‌کردیم؛ از آن الگوهایی که دیگر برایمان «خطر» محسوب نمی‌شوند، چون تبدیل شده‌اند به «خودِ ما».

وسواسِ عدالت در یک لقمه شیرینی

یک روز با دوستی نشسته بودیم. شیرینی آورده بودند، و او با وسواس عجیبی می‌خواست آن را به دو نیمِ کاملاً مساوی تقسیم کند. دقیق، مثل یک جراح که با تیغ بافتی را می‌شکافد؛ میلی‌متر به میلی‌متر اندازه می‌گرفت، جابه‌جا می‌کرد، دوباره نگاه می‌کرد. تمام حواسش به آن خطِ فرضیِ وسط بود، به آن عدالتِ موهومی که می‌خواست اجرا کند.

آسیب‌های اصلی زندگیِ ما، آن‌هایی که بنیانِ هستی‌مان را به لرزه درمی‌آورند، از جایی می‌آیند که دیگر آن را تهدید نمی‌بینیم. الگوهایی که آن‌قدر به ما نزدیک شده‌اند که دیگر به چشم نمی‌آیند؛ آن‌قدر تکرارشان کرده‌ایم که مثل هوا نامرئی شده‌اند. آن‌ها دیگر یک «خطر بیرونی» نیستند؛ تبدیل شده‌اند به «حالت وجودیِ» خودمان. مثل هدهدی که غرقِ تماشای آب‌های اعماقِ زمین بود، ما هم آن‌قدر غرقِ تماشای تهدیدهای دوردستیم که تله‌ی زیر پایمان را نمی‌بینیم؛ دامی که نه یک شکارچی، که خودمان با دستان خودمان، برای خودمان پهن کرده‌ایم.

مردن برای چیزی که با خودت اشتباهش گرفته‌ای

رهایی از این تله، کار بسیار دشواری است. چون برای دیدنش، باید یک گام از خودت فاصله بگیری؛ از آن «حالت وجودی»ات بیرون بیایی و به آن نگاه کنی، انگار برای اولین‌بار می‌بینی‌اش. باید بگویی: «این، من نیستم. این، فقط یک الگوست که سال‌هاست به آن چسبیده‌ام و خیال می‌کردم خودِ من است.» و این، درست همان‌جایی‌ست که «فنا» از یک مفهوم انتزاعی، تبدیل به یک ضرورت حیاتی می‌شود. فنا یعنی رها کردنِ این حالت‌های وجودی که با ما یکی شده‌اند؛ مردن برای الگوهایی که آن‌قدر به ما نزدیک‌اند که فکر می‌کنیم خودِ ما هستند.

و شاید سخت‌ترین بخش این مسیر، درست همان‌جایی باشد که رنج دیگر هیچ توضیحی ندارد؛ جایی که آدم می‌ماند بدون هیچ داستانی که به آن معنا بدهد. درباره‌ی همین «اقامتِ اجباری در بی‌معنایی» در مقاله‌ی بعدی نوشته‌ام: تروما، اقامت اجباری در بی‌معنایی.

برگرفته از کتاب «الهیات فنا» — مهدی فخاران

شرم به‌مثابه سلاح؛ وقتی اخلاق ابزار کنترل دیگران می‌شود

او هرگز دستور نمی‌داد. فقط یک آه می‌کشید. و همان آه، قوی‌تر از هر فریادی، همه را به زانو درمی‌آورد.

مادربزرگِ یک دوست، زنی بود آرام، با صدایی زیر و دستانی که هیچ‌گاه از حرکت بازنمی‌ایستادند. در آن خانه، او سلطنت می‌کرد؛ اما نه با فریاد و فرمان. با سکوت. سکوتی که انگار تمام هوای خانه را می‌مکید. وقتی از دست کسی ناراحت می‌شد، چیزی نمی‌گفت. فقط بلند می‌شد و می‌رفت سراغ کارهایش؛ جارو می‌زد، غذا می‌پخت. اما طوری این کارها را انجام می‌داد که انگار باری به دوش می‌کشد که هیچ‌کس قدرش را نمی‌داند. آه می‌کشید. آهی که نه یک نفس ساده، که یک بیانیه بود.

فروتنیِ نمایشی؛ نقابی که آرام‌تر از فریاد فرمان می‌دهد

همه، نوه‌ها و بچه‌ها، دورش حلقه می‌زدند. عذرخواهی می‌کردند. التماسش می‌کردند بگوید مشکل چیست. و او فقط سر تکان می‌داد. سال‌ها طول کشید تا فهمیده شود آن سکوت، آن آه، و آن «هیچی نیستم» گفتن، قوی‌تر از هر فریاد و هر مشتی بود. او بی‌آنکه خودش بداند، استاد یک جنگ بود؛ جنگی از جنس شرم. با قربانی‌کردن خودش، با به‌نمایش‌گذاشتن رنج و فداکاری بی‌وقفه‌اش، اطرافیانش را در یک سلول از جنس احساس گناه زندانی می‌کرد. هیچ‌کس جرئت نداشت انتقادش کند؛ چون انتقاد از کسی که تمام عمرش را فدای تو کرده، مثل خنجرزدن به یک قدیس است.

این است یکی از پیچیده‌ترین نقاب‌های ایگو: فروتنی نمایشی. ظاهرش خم‌شدن است، باطنش اوج‌گرفتن. ظاهرش واگذاری قدرت است، باطنش قبضه‌کردنِ مطلق آن. کسی که این نقاب را بر چهره دارد، هرگز دستور نمی‌دهد. او فقط «فداکاری» می‌کند — و این فداکاری، مثل تیغی کند و زنگ‌زده، آرام‌آرام در روحِ دیگری فرو می‌رود.

ناجی‌گریِ بیمارگونه؛ شکل دیگری از همان بازی

در همین حوالی، شکل دیگری از این بازی خودش را نشان می‌دهد، شاید موذی‌تر از قبلی: کسی که وسواس‌گونه به دیگران کمک می‌کند، همیشه تلفنش روشن است، همیشه راه‌حلی در آستین دارد. در نگاه اول، چه کسی می‌تواند به این آدم ایراد بگیرد؟ اما اگر دست‌هایش را تماشا کنی، می‌بینی این کمک‌ها بی‌هزینه نیست. او با هر کمکی، یک قالب در روح دیگری می‌اندازد؛ قالبی که او را وابسته نگه می‌دارد. «ناجی» در این بازی، بال‌های قربانیانش را می‌چیند تا همیشه به او نیازمند بمانند، و بعد خودش را به‌خاطر این «فداکاری بزرگ» تحسین می‌کند. این دیگر ربطی به خیر ندارد؛ یک سلطه‌ی تمام‌عیار است که از زیر شنلِ «خوبی» بیرون می‌زند.

و وقتی این نقاب‌ها را کنار می‌زنی، به یک صحنه‌ی واحد می‌رسی؛ همان رقص آشنایی که در مقاله‌ی قبل دیدیم: رقص قربانی و جلاد. جلاد از سکوت قربانی جسورتر می‌شود، و قربانی از جسارتِ جلاد، در نقش مظلومیتِ خود فرومی‌رود. هر دو سوی این رابطه، اسیر یکدیگرند و اربابِ یکدیگر. و ما هر روز، در اداره‌ها، در خانه‌ها، در جامعه، این رقص را تکرار می‌کنیم؛ بی‌آنکه بدانیم آنچه در این تار عنکبوت می‌میرد، امکانِ یک رابطه‌ی واقعی است. رابطه‌ای که در آن، نیکی از سرِ لبریزی باشد، نه از سرِ نیاز به کنترل.

اولین قدم برای خروج از این برکه‌ی مسموم، توقفِ این رقص است؛ اینکه بیدار شوی، دست از بازی برداری، و در میان بهت و حیرتِ هم‌بازی‌ات، از این نقش کهنه بیرون بیایی. اما پیش از آن، باید یاد بگیریم چیزی را ببینیم که همیشه از دیدش غافل بوده‌ایم؛ آسیب‌هایی که آن‌قدر به ما نزدیک‌اند که دیگر دیده نمی‌شوند — موضوع مقاله‌ی بعدی: نقطه کور آگاهی؛ درس هدهد و زاغ.

برگرفته از کتاب «الهیات فنا» — مهدی فخاران

رقص قربانی و جلاد؛ چرا ظالم و مظلوم به هم نیاز دارند

داستان یک زورگوی دبیرستانی، یک هم‌کلاسی ساکت، و قانونی که سال‌ها بعد فهمیدم: فروتنیِ از سرِ ترس، خوراک خودشیفتگیِ ظالم است.

آن روزها تازه دبیرستان شروع شده بود. پسری بود در کلاس، هیکلی، با صدایی کلفت و نگاهی که انگار مدام در حال وزن‌کشیِ آدم‌ها بود. اسمش را حمید بگذاریم. حمید اهل درس نبود، اما استعداد عجیبی داشت در پیدا کردن نقطه‌ضعف آدم‌ها؛ مثل رادار متحرک، ضعیف‌ترین فرد جمع را شناسایی می‌کرد، آرام‌آرام دورش تنگ می‌کرد، و وقتی مطمئن می‌شد طعمه وحشت‌زده و ساکت مانده، وقیحانه‌ترین توهین‌ها را نثارش می‌کرد.

طعمه‌ی آن سال، پسری بود لاغر، با عینک ته‌استکانی، که وقتی نگران می‌شد لب پایینش می‌لرزید. او هرگز جواب حمید را نمی‌داد؛ نه از سر بزرگواری، که از سر ترسی فلج‌کننده. فقط سرش را پایین می‌انداخت و لبخندی نحیف می‌زد، انگار می‌خواست بگوید «شوخی کردی، ناراحت نشدم، بگذریم».

چیزی که هرگز نفهمیدیم: سکوت، سپر نیست

چیزی که پس از سال‌ها فکر کردن به آن روزها آشفته‌ام می‌کند این است: خشونتِ حمید هر روز بیشتر می‌شد. کلماتش زشت‌تر، توهین‌هایش شخصی‌تر، و حمله‌هایش بی‌پرواتر. انگار سکوتِ همکلاسی‌مان، نه یک سپر، که یک خوراک بود؛ خوراکی که هیولای درونِ حمید را فربه‌تر می‌کرد.

ما در این خیال خام زندگی می‌کنیم که اگر در برابر کسی که به ما زور می‌گوید سکوت کنیم، اگر «فروتنی» نشان دهیم، او دست از سرمان برمی‌دارد. اما این بزرگواری نیست؛ یک معامله‌ی نانوشته با ترس است. تو سکوت می‌کنی، نه از سر آگاهی، که از سر وحشتِ از دست‌دادنِ آن رابطه یا آن امنیتِ موهوم. و طرفِ مقابل، این سکوت را نه نشانه‌ای از بزرگی، که چراغ سبزی می‌بیند برای گستاخ‌تر شدن.

رقصی که هر دو طرف را می‌بلعد

این‌جاست که رقص شومِ قربانی و جلاد آغاز می‌شود؛ رقصی که در آن، این دو، برخلاف ظاهرشان، نه دشمن، که هم‌بازی‌اند و هر دو از این بازی تغذیه می‌کنند. قربانی، با سکوت و عقب‌نشینی، به جلاد مجوز می‌دهد یک قدم دیگر جلو بیاید. و جلاد، با ظلم تازه، قربانی را در نقش ضعف و ناتوانی‌اش تثبیت می‌کند.

قربانی در این میان هویت خودش را می‌سازد: «من کسی هستم که به او ظلم می‌شود. من مظلومم.» و این هویت، هرچند دردناک، از آن بی‌هویتیِ مطلق، امن‌تر است. او با سکوت، با گریه، با آن «هیچی نیستم» گفتن‌ها، دیگری را شرمنده می‌کند — و شرم، خودش یک سلاح قدرتمند است؛ تازیانه‌ای که قربانی آرام‌آرام بر روحِ جلاد می‌کوبد. جلاد نیز، به‌خاطر این شرمِ ناخودآگاه، مجبور می‌شود بیشتر ظلم کند تا به خودش ثابت کند که آن شرم را حس نمی‌کند. همان چرخه‌ی باطلی که در مقاله‌ی قبل هم دیدیم — چاه توجیه — دوباره اینجا خودش را نشان می‌دهد.

این بردگی زنجیر آهنی ندارد، اما روح را بیشتر از هر زندانی خرد می‌کند. و این رقص، هر دو طرف را در خود می‌بلعد — تا روزی که یکی از این دو، از فرط خستگی، از رقص خارج شود. و آن خروج، پایان بازی نیست؛ آغاز یک ویرانی است. ویرانیِ تمام آن هویت‌های دروغینی که بر گردِ این رابطه تنیده شده بود.

سؤالی که این فصل باقی می‌گذارد این است: چطور می‌شود از این رقص بیرون آمد، بی‌آنکه به یک جلادِ تازه تبدیل شویم؟ پاسخ آن، به تدریج‌شدنِ رابطه‌ی ما با شرم و اخلاق برمی‌گردد — موضوعی که در مقاله‌ی بعدی به آن پرداخته‌ام: شرم به‌مثابه سلاح؛ وقتی اخلاق ابزار کنترل دیگران می‌شود.

برگرفته از کتاب «الهیات فنا» — مهدی فخاران

چاه توجیه؛ چرا هرچه بیشتر خودمان را توجیه می‌کنیم، بیشتر گیر می‌افتیم

یک دروغ سه‌کلمه‌ای، در یک ثانیه تمام می‌شود. اما گاهی، همان سه کلمه، آغاز یک مهندسی است؛ مهندسی یک سرنوشت.

اولین باری که به خودمان دروغ می‌گوییم، معمولاً یک اتفاق کوچک است. یک گلدان شکسته، یک اشتباه ساده، یک انکار سریع. اما چیزی که در همان لحظه نمی‌فهمیم این است: آن دروغ کوچک، پایان یک اتفاق نیست؛ آغاز یک مهندسی است. از فردای همان روز، دیگر فقط کسی نیستیم که اشتباهی کرده؛ می‌شویم «کسی که نمی‌داند». و برای اینکه این «نمی‌دانم» را زنده نگه داریم، مجبور می‌شویم دروغ‌های دیگری بگوییم، نقش بازی کنیم، و از نگاه واقعیت فرار کنیم.

مهندسان توجیه، همیشه آماده به‌کارند

تو یک خطا می‌کنی؛ یک انتخاب از سر خودخواهی، یک ظلم کوچک یا بزرگ به فرد یا جمعی. و درست در همان لحظه، پیش از آنکه وجدانت بتواند نفس بکشد، یک تیم کامل از «مهندسان توجیه» در ذهنت به کار می‌افتند. آن‌ها شروع می‌کنند به ساختن داستانی که در آن، تو یا قربانی هستی، یا ناجی، یا اساساً آن اتفاق هرگز رخ نداده است. «تو مجبور بودی.» «شرایط این‌طور پیش رفت.» «او خودش مقصر بود که آن‌قدر ضعیف بود.»

این داستان‌ها، مثل ملاطی محکم، آجرهای هویت جدیدت را روی هم می‌چینند. تو دیگر یک انسان خطاکار نیستی که می‌تواند مسئولیت اشتباهش را تماماً بپذیرد و رها شود. تو تبدیل می‌شوی به «انسانی که شرایط او را مجبور کرده» — و این یعنی تولد یک سرنوشت تازه، از دل یک دروغ.

وقتی مسئولیت یک دروغ روی دوش‌ات می‌ماند

کابوس ماجرا از همین‌جا آغاز می‌شود. برای اثبات اینکه توجیه اولیه‌ات حقیقت داشته، محکومی که طبق همان الگوی دروغین زندگی کنی. اگر گفتی «من مجبور بودم»، باید تا ابد نقش آدم‌های مجبور و درمانده را بازی کنی. اگر گفتی «او مقصر بود»، باید تا ابد علیه او بشوری و کینه بجویی. خطایی که می‌توانست با یک عذرخواهی ساده تمام شود، حالا تبدیل شده به یک برنامه‌ی دائمی، یک خط تولید بی‌انتها از تکرار همان اشتباه. این، شاید مخوف‌ترین شکل بردگی باشد: بردگی در برابر دروغی که خودت برای خودت بافته‌ای.

در سنت قرآنی، از این وضعیت با تعبیری هول‌ناک یاد شده: «ستمکارتر از کسی که به وسیله‌ی آیات پروردگارش تذکر داده شود، سپس از آن‌ها روی برگرداند، کیست؟» دقت کن؛ آیه نمی‌گوید «کسی که گناه کرد». می‌گوید «کسی که تذکر داده شد، اما روی برگرداند». حرف بر سر همان لحظه‌ی باریک است.

انتقامی که نیازی به خشم ندارد

ما معمولاً انتقام را یک عمل بیرونی می‌بینیم؛ خشمی آسمانی که از بالا فرود می‌آید. اما حقیقت نیازی به انتقام ندارد. حقیقت فقط «هست». و همین بودنِ آن، برای کسی که در دروغ زندگی می‌کند، خودِ بزرگ‌ترین انتقام است. هر بار که توجیهی نو می‌سازی، در واقع یک حلقه‌ی دیگر به زنجیر خودت اضافه می‌کنی؛ و هر بار که روی حقیقت را می‌پوشانی، خاک بیشتری بر سر چاه خودت می‌ریزی.

تنها راه خروج، بازگشت به همان لحظه‌ی اولیه‌ی تذکر است؛ پذیرفتن آن تیغ حقیقت و گفتن این جمله: «بله. آن کار از من سر زد. نه شرایط، نه دیگران. من.» و در همین اعتراف بی‌پیرایه، شاید برای اولین بار، دروغ‌های مهندسی‌شده، یکی پس از دیگری، فرومی‌ریزند.

این چاه، شباهت عجیبی به یک بازی دیگر دارد که در آن، دو نفر — نه یک نفر تنها — درگیر یک چرخه‌ی مشابه می‌شوند: یکی نقش قربانی می‌گیرد، دیگری نقش جلاد. درباره‌ی این چرخه در مقاله‌ی بعدی نوشته‌ام: رقص قربانی و جلاد؛ چرا ظالم و مظلوم به هم نیاز دارند.

برگرفته از کتاب «الهیات فنا» — مهدی فخاران