ایگوی آسیب‌دیده (که احساس کهتری می‌کند) مثل انگشت شکسته باد می‌کند و متورم می‌شود! خودشیفته می‌شود؛ ایگوی متورم.

بیشتر این احساس کهتری ناشی از عدم دریافت «کافی بودن»، حمایت، توجه و عشق از والدین در سال‌های کودکی است. ما حس تأییدطلبی وجودی — بدون اینکه لازم باشد کاری را انجام دهیم تا پذیرفته شویم — را از والدین خود دریافت نکرده‌ایم! پس تصور می‌کنیم به اشتباه ارزشمندی یک فرد ارتباطی به انجام کار و بی‌نقص نشان دادن خود دارد.

وقتی کودک یاد می‌گیرد که فقط وقتی ساکت است، باهوش است یا لبخند می‌زند عشق دریافت کند، خودِ واقعی (همان بخشی که گاهی گریه می‌کند، کثیف می‌شود یا اشتباه می‌کند) را پنهان می‌کند.

پس ارزشمندی وجودی خود را به این وجههٔ نمایشی که از خودمان در نگاه دیگران می‌سازیم گره می‌زنیم. و حالا فرض کنید چه می‌شود اگر این وجهه با اندک بادی از هم بریزد و بنیان وجودی ما با بحران (بحران وجودی) رو به رو شود. این فرد در بزرگسالی برای اینکه دیده شود نیازی به کار خاصی ندارد، اما روان زخم‌خوردهٔ او فکر می‌کند اگر نقصی نشان دهم، از نظر هستی‌شناختی نابود می‌شوم.

فرد خودشیفته نباید اشتباه کند! نباید مسئولیت چیزی را گردن بگیرد! چون وجودش با اندک بادی از بین می‌رود. پس مدام داستان می‌سازد! مدام فرافکنی می‌کند. مدام تقصیر را به دیگران فرافکنی می‌کند. و همیشه خودش در عمیق‌ترین حالت ممکن بی‌گناه است. فرد خودشیفته نمی‌خواهد ببازد!

دلسوزی؛ نقاب خودشیفتگی

دلسوزی بیش از حد ما می‌تواند ناشی از خودشیفتگی خودمان باشد! ما در مواجهه با رنج و درد کسی، می‌خواهیم فوراً یک راه حل پیدا کنیم. فوراً یک پیشنهاد بدهیم. در کل فوراً بحران را حل کنیم. به نظر من این می‌تواند ناشی از خودشیفتگی ما باشد! نه لزوماً خوب بودن.

خودشیفتگی پنهان اغلب ما را در نقش نجات‌دهنده و ناجی قرار می‌دهد. اگر من بتوانم مشکل تو را حل کنم، یعنی من قوی‌تر و برتر هستم. این نوعی تغذیه از ضعف دیگری برای جبران احساس کهتری خودمان است.

عشق افراطی و وابستگی افراطی

عشق‌ورزی افراطی و وابستگی افراطی هم می‌تواند ناشی از خودشیفتگی خود ما باشد! ما آن فرد را دوست داریم به خاطر منفعت وجودی خودمان. پس وقتی او واکنش منفی به درخواست ما می‌دهد، این برای ما غیرقابل قبول است و نمی‌توانیم بپذیریم که او را نخواهیم داشت.

معشوق دیگر یک انسان جدا با حق انتخاب و واکنش مستقل نیست. او به عضوی از بدن روانی ما تبدیل می‌شود؛ همان‌طور که از دست خود توقع داریم خودبه‌خود حرکت کند و به ما «نه» نگوید، از معشوق نیز همین توقع را می‌بریم. واکنش خشمگینانه یا فروپاشی روانی در مقابل «نه» شنیدن یا طرد شدن از سوی او، به این دلیل است که نه گفتن او، زخم کهنهٔ ارزشمند نبودن وجودی در کودکی را باز می‌کند. چون اگر وجود من ارزشمند بود، با اندک بادی دچار فروپاشی نمی‌شد.

چه باید کرد؟

وقتی طرف مقابل غمگین است، هیچ نگویید. فقط بمانید. وقتی وسوسهٔ حل مسئله یا توصیه دارید، دستتان را روی دهانتان بگذارید و در ذهنتان بگویید: «آیا این حرف برای فرار از رنج اوست یا رنج من؟» در آن لحظهٔ وسوسه‌انگیز نصیحت کردن، به جای اینکه بگویید «چه کاری براش انجام بدم؟»، از خود بپرسید: چه بخشی از من با دیدن این صحنه دارد به لرزه می‌افتد که می‌خواهد با حرف زدن آرامش کند؟

ما وقتی اشتباهی می‌کنیم و ظلمی به دیگران مرتکب می‌شویم، بعداً معمولاً یادآوری آن صحنه و لحظات تصمیم‌گیری انجام آن اشتباه برایمان خیلی سخت است. چون ما در آن لحظات، ذات فایده‌گرا و منفعت‌طلب و تاریک خودمان را دیده‌ایم!

و پذیرش این که ما در آن لحظات حاضر به انجام چنین کاری شدیم خیلی سخت است… مسئله فقط خطا نیست، مسئله دیدن خودِ فایده‌گرای تاریک است. ذهن انسان از دیدن تصویری که با خودِ ایده‌آل ناسازگار است، وحشت دارد. آنچه سخت است، پذیرش این نیست که «اشتباه کردم»، بلکه این است که: من توان انجام این کار را داشته‌ام. من در آن لحظه چنین انسانی بوده‌ام. اینجا اضطراب وجودی فعال می‌شود، نه صرفاً عذاب وجدان اخلاقی.

پس در ناخودآگاه خودمان شروع به توجیه و منطقی‌سازی یا سایر مکانیسم‌های دفاعی ذهنی می‌کنیم تا فقط آن رفتار و ظلم‌مان را توجیه و حتی لازم و درست جلوه دهیم…

حالا فکر کنید چه اتفاقی می‌افتد! آن رفتار اشتباه و خطا تبدیل به یک رویه در ما می‌شود! ما نمی‌خواهیم بپذیریم که اشتباه کردیم و آن کارمان خطا بوده، پس در مواجههٔ بعدی با آن افراد که به آن‌ها ظلم کردیم یا افراد شاهد و باخبر از ظلم ما، به طور ناخودآگاه با شیوه و روش قبلی که رفتار کردیم (همان روش ظالمانه) رفتار می‌کنیم. انگار خودمان از خودمان و دیگران هم از ما انتظار دارند که طبق شیوهٔ اشتباه قبلی رفتار کنیم!

این یکی از حیرت‌آورترین جلوه‌های حق و حقیقت است! کسی نمی‌تواند از حقیقت فرار کند… منظور این است که آن رفتار اشتباه قسمتی از سرشت و وجود فرد می‌شود. انگار کل دنیا و عالم از او انتظار دارند همان‌جوری رفتار کند، چرا که اشتباهش را نپذیرفته و با انواع توجیه‌ها آن را منطقی جلوه داده است. و او هم در تمام مواجه‌ها و موقعیت‌های بعدی، هر بار با تکرار همان اشتباه می‌خواهد به بقیه ثابت کند که در بار اول یا دفعهٔ قبلی اشتباه نکرده است!

یک مثال ساده وجود دارد: هنگامی که پایت را روی نور می‌گذاری (تا نور را لگدمال کنی)، نور روی پایت می‌افتد…

راه نجات: پذیرش ذات انسانی

یک حقیقت بنیادین جهان این است که هیچ انسانی نمی‌تواند خیری از جانب خودش را به دیگری برساند، چرا که در ریشه‌ای‌ترین و عمیق‌ترین حالت ممکن برای نفع خودش (تولید معنا برای ایگوی خودش) هر کاری را انجام می‌دهد. انسان «شرور» نیست؛ انسان معنا‌طلبِ ایگومحور است. حتی خیر رساندن، اگر صادقانه بررسی شود، اغلب در خدمت ساخت معنا برای خود است.

در حقیقت، خودِ انجام اشتباه آن‌قدرها مسئله‌ای حیاتی نیست! انسان ذاتاً ناشکر و ناسپاس است. مسئلهٔ اصلی توبه و پذیرفتن اشتباه و مسئولیت عمل خود و جبران است.

جایی که بدون شرم می‌گویم «من در آن لحظه آدم بدی بوده‌ام»، دقیقاً نقطهٔ رهایی است. نه انکار، نه تبرئه، نه زیباسازی. و این تنها راه درست مواجه شدن پس از بروز اتفاق با اشتباهاتمان است.

آیه دربارهٔ ظلم اولیه نیست؛ دربارهٔ اعراض پس از تذکر است. یعنی لحظه‌ای که حقیقت دیده شده، اما پس زده می‌شود. انتقام الهی در این خوانش، نه واکنش احساسی، بلکه همان تثبیت پیامدهاست؛ همان چاهی که عمیق‌تر می‌شود.

خطا، انسان را نابود نمی‌کند
انکار خطا، انسان را اسیر می‌کند
حقیقت، فرارناپذیر است، اما انتقام‌جو نیست
توبه، بازگشت به خوب بودن نیست، بازگشت به صادق بودن است
و شاید مهم‌ترین نکتهٔ پنهان این باشد که: نجات، از قهرمان بودن نمی‌آید؛ از پذیرفتن هیولایی می‌آید که لحظه‌ای بوده‌ای.

نقش قربانی و تعمیق خودشیفتگی

چگونه فرو رفتن ما در نقش قربانی، باعث تشدید خودشیفتگی (تشدید ظلم) در طرف مقابل می‌شود؟ ما برای اثبات ارزش خودمان به آن فرد که در موضع قدرت بیشتر قرار گرفته، در موضع ضعف در برابر وی قرار می‌گیریم، در نقش مظلوم، ضعیف و قربانی در برابر وی فرو می‌رویم. یعنی فرد برای بقا و دریافت تأیید، خود را کوچک‌تر و ناتوان‌تر از آنچه هست به فرد قدرتمند نشان می‌دهد — نه برای صلح، بلکه برای تسکین اضطراب و دریافت توجه وجودی یا تأمین نیازها، یا برای معنایی که تنها راه برآورده کردنش آن فرد است.

و ناخودآگاه برای مقابله با او از خدمت کردن به وی به مثابهٔ ابزار شرم‌سازی استفاده می‌کنیم (استفاده از اخلاق و فروتنی به عنوان سلاح). یعنی قربانی بودن به ابزاری یا تنها ابزار موجود (مکانیسم بقا) برای کنترل ظالم تبدیل می‌شود. فرد با نمایش مظلومیت، ناخودآگاه می‌خواهد ظالم را شرمنده کند که در حقیقت شکل دیگری از کنترل‌گری است.

از طرفی هیچ‌کس نمی‌تواند قبول کند که فرد بدی است و دارد به دیگران بدی می‌کند برای ایگوی خودش. پس بیشتر در نقش فرد والا و بی‌نقصی که شایستهٔ خدمت گرفتن است فرو می‌رود (خودشیفتگی؛ بزرگ شدن ایگو). پس فرد بیشتر و بیشتر ظلم می‌کند. و این‌گونه است که کوچک‌نمایی خود در برابر فرد قدرتمند، او را بیشتر در نقش خودشیفته فرو می‌برد.

وقتی فردی در مقابل رفتار ظالمانه‌اش با پذیرش و احترام مواجه می‌شود:
۱. تکذیب می‌کند که من بد هستم (مکانیسم دفاعی انکار)
۲. خود را لایق خدمت می‌بیند (توسعهٔ ایگو)
۳. و رفتار ظالمانه را بیشتر تکرار می‌کند.

قربانی بودن انتخاب نیست، اگر برای کنترل دیگران انتخاب شود.
سکوت در برابر دروغ، همدستی در ساختن جامعه‌ای بیمار است.
خودشناسی و شجاعت در برابر حقیقت، شاید تنها راه فرار از این چرخهٔ معیوب است.

پایان رنج… و چرخهٔ باطل خودخواهی

وقتی گناه می‌کنیم، برای خودخواهی و لذت و منافع خودمان می‌کنیم. آن کار برایمان در آن لحظات معنا دارد. وقتی هم توبه می‌کنیم، باز هم برای نرسیدن عقوبت کارمان (یعنی بارِ خودخواهیِ خودمان) توبه می‌کنیم. در این لحظات تازه، توبه برایمان معنا و منفعت دارد.

همچنین وقتی دیگری را در رنجی می‌بینیم، باز برای خودخواهی خودمان برای او دلسوزی می‌کنیم. رنج دیدن او ما را می‌رنجانَد، چرا که در عمیق‌ترین حالت ممکن می‌بینیم این امکان وجود دارد که خودمان روزی به این درد و رنج مبتلا شویم؛ و می‌ترسیم.

اما آیا می‌توان در حالتی وجودی بود که خودخواهی را کنار گذاشت و دعا برای دیگران را طوری انجام داد که فقط به خاطر رنج اصیلی باشد که وجود آن‌ها و دازاین آن‌ها دارد؟

هرکس هر کاری را انجام می‌دهد برای ایگوی خودش است. برای ایگوی معنامحور خودش. چه کار خیر و چه هر کار دیگر. ما انسان‌ها در یک لوپ (چرخهٔ) باطل خودخواهی گیر کرده‌ایم. هر کاری بکنیم محکوم به معناسازی برای ایگوی خودمان هستیم. و هیچ‌گاه نمی‌توانیم از این چرخه خارج شویم.

کسی که ناراحت است و صحبت می‌کند، کمتر ناراحت است از کسی که ناراحت است و هیچ صحبتی و هیچ گلایه‌ای نمی‌کند. نفر اول شاید هنوز امید به تغییر دارد. نفر دوم اما… حتی امید به بهبود یا تغییر را هم از دست داده است.

در رنج، حتی وقتی گریه می‌کنیم یا دعا می‌کنیم، باز داریم برای بهبود شرایط ایگوی خودمان به خاطر رنجمان دعا می‌کنیم. دعا می‌کنیم تا رنج برداشته شود، دعا می‌کنیم تا مشکلمان حل شود. و این نیز عملی خودخواهانه است — همان لوپ باطل خودخواهی. هیچ‌گاه نمی‌توان از این لوپ باطل خودخواهی فرار کرد.

آه بی‌پیرایه: وقتی رنج، تنها راه معناجویی واقعی است

آهو و گوزنی را تصور کنید که توسط یک شیر شکار شده و به زمین خورده است و در حال دریده شدن است. این آهو که گردنش و دل و روده‌اش در حال دریده شدن است و ابداً هیچ شانسی — هیچ شانسی — برای خودش نمی‌بیند، در آن لحظات پایانی عمرش یک آه (صدا) می‌کشد.

انسان نیز، در لحظات ناامیدی و رنج مطلق، در اوج و عمق رنج، لحظه‌ای که ناامیدِ مطلق می‌شود، از تمام علیت‌ها و امکاناتی که ممکن است پیش رویش وجود داشته باشد، یک آه می‌کشد. گویی یک اعتراض می‌کند.

این دعا یا اعتراض و آه وی، نه برای بهبود رنجش و نه برای نجات اوست. همچون آن آهو، خودش را در موقعیتی می‌بیند که دیگر کارش تمام است. او این دعا و آه و اعتراض را نه برای امید آخر، بلکه فقط و فقط از سرِ رنج و از وجود اصیل می‌کشد. یک حرکت اصیل و به دور از خودخواهی برای نجات ایگوی خودش.

تحلیل ناخودآگاه عمیق این جمله، حاکی از ناامیدی مطلق اسباب و علل مادی و رسیدن به نقطه‌ای است که فرد آنقدر در رنج می‌افتد که ابداً و ابداً حتی متصوّر نمی‌شود که بشود از این بلا و رنج فراوان خارج شود! فقط یک آه می‌کشد…

خداوند خطاب به ایوب یک شفای فوری می‌دهد! پا را به زمین بکوب و از این چشمه آب استفاده کن (بخور و شستشو کن) تا شفا یابی.

تنها زمانی می‌توانیم از چرخهٔ ایگوی خودمحورانه رها شویم که به نقطه‌ای از رنج برسیم که دیگر خود را فراموش کنیم. خود (و داستان‌های ایگو) را فراموش کنیم. و از ذات تماماً ایگومحور خودمان، از روی رنج بسیارمان، یک فریاد و آه اصیل بزنیم. وقتی درد و رنج آن‌قدر عمیق می‌شود که دیگر چیزی برای خود نمی‌مانَد، آن وقت یک حرکت اصیل و خالص، بدونِ خودخواهی ممکن می‌شود رخ دهد؛ چیزی که از دل رنج مطلق برمی‌خیزد و یک نوع آه یا اعتراض بی‌پیرایه است.

فردی که در اوج رنج گرفتار است، یک بار عملی از او سر می‌زند که دیگر برای منفعت یا سود ایگوی خودش نیست! نه شفا، نه کاهش درد، نه درخواست مرگ — هیچی! فقط یک عمل اصیل نشأت‌گرفته از رنج. و شاید این دعا تنها دعایی است که از خودخواهی به دور است و مستجاب می‌شود.

در قرآن، حضرت ایوب، وقتی دیگر همه چیز را از دست می‌دهد و ناامید می‌شود، آن جا تنها چیزی که باقی می‌ماند، دعا از سرِ رنج واقعی است؛ نه برای ظاهر و منفعت شخصی، بلکه چون واقعاً چیزی جز رنج، هیچ چیز دیگری نمانده است.

یادداشت مرتبط: تیغ جراحی — رنج به مثابه پادزهر خودخواهی ایگو

اگر انسان موجود خودخواهی است (همواره و همواره در دور باطل معنای ایگوبنیاد خودش) و در نگاهی ناشکر و خودخواه است، پس چه چیزی بهتر از رنج برای او؟

رنج را نمی‌توانی هضمش کنی. دیگر نمی‌توانی خودت را توجیه کنی، پروژه‌های آینده‌ات رنگ می‌بازند و نقاب معنا از چهره‌ات می‌افتد. در آن لحظه، آدمی از دور باطل خودخواهی بیرون پرتاب می‌شود. رنج، پادزهر خودفریبی ایگو است.

شادی و کامرانی فقط تورم توهم ایگو را تشدید می‌کند. آدمی در عیش، گندیده‌تر می‌شود. اما رنج مثل تیغ جراحی است. خون می‌آید، درد دارد، اما چرک خودبزرگ‌بینی را خالی می‌کند. از این منظر، رنج در برابر خودخواهی و ناشکری ذاتی بشر، بهداشتی‌ترین اتفاق ممکن است.

والاترین و پاک‌ترین انسان‌ها در تاریخ (اگر نگوییم همگی، اما اکثریت قریب به اتفاقشان) کسانی هستند که پوستشان با سمبادهٔ رنج ساییده شده است. دروغ بزرگ انسان خودخواه، غرور سعادت است. ما به دروغ به خود می‌قبولانیم که شادیم تا غرایز خودخواهانه‌مان توجیه شوند. اما رنج این پرده را می‌دَرَد.

با این حال، رنج فقط وقتی خاصیت رهانندگی دارد که تو را به شفقت عملی برای رنج دیگران بکشاند. اگر رنج فقط باعث شود در خود رنج‌دیده‌ات غرق شوی، همان دور باطل ایگو ادامه دارد. اما آنجا هم آیا نمی‌شود ایگو وارد شود؟ من که حالا فهمیده‌ام رنج یعنی چه، می‌روم تا رنج دیگران را کم کنم و در این کار، خودم را انسان عمیق‌تر و اخلاقی‌تری حس کنم. آیا شفقت هم می‌تواند لباس ایگو بپوشد؟

شاید آنچه از لوپ بیرونمان می‌اندازد حتی قصد بیرون شدن نباشد. شاید درست مثل همان آهوی زیر دندان شیر… یک تسلیمِ بی‌قصد، یک واگذاریِ بی‌حساب و کتاب. ناله‌ای که دیگر برای خویش نباشد… اصلاً ناله‌ای در کار نیست. چیزی هست، بیرون از مرزهای گفتگو.

امروز کودکی را در بازارچه سه‌شنبه بازار شهرک دیدم در دنیایی خودش داشت در کنار مادرش راه می‌رفت که ناگهان پایش گیر کرد و افتاد!

چند ثانیه مکث!
حیرت و تعجب!
و سپس گریه.

گریه مکانیزمی است بدین معنا که این اتفاق بیش‌تر از حد توان تحمل من است! و وقتی ما انسان‌های بزرگ گریه می‌کنیم یعنی با فروتنی می‌پذیریم که این رخ‌داد بیشتر از حد توانمان است. و اتفاقی که بعدش می‌افتد جالب است.

این دفعه ما به جای مکانیزم‌های فرافکنی، توجیه، منطقی‌سازی و… با فروتنی آسیب‌پذیری و ناتوانی خودمان را می‌پذیریم و دیگر سر خود را کلاه نمی‌گذاریم. و حدس بزنید چه اتفاقی می‌افتد؟ بدن و ذهن می‌فهمد که توان فعلی و الگوی فعلی ذهنی کارآمد نیست! پس پس از گریه ما الگوی بهتر و کامل‌تری را در پیش می‌گیریم (پس از فروپاشی، ذهن قوی‌تر از گذشته بازسازی می‌شود).

گریه، نماد فروپاشی یا مرگ الگوی قبلی

تا فرو نریزی (نمیری) زنده (زنده‌تر) از گذشته نمی‌شوی. ذهن مانند یک نرم‌افزار عمل می‌کند، وقتی با داده‌ای مواجه می‌شود که از توان پردازشش خارج است (خطا)، یا باید خطا بدهد (بحران) یا آپدیت شود. گریه همان لحظه آپدیت شدن است.

«به کسی که چیزی رو نداره، بده. پشیمونت خواهد کرد! (هیچ وجودی یا عدمی بی‌علت نیست)»

#حکمت

اریک فروم درباره سود ثانویه می‌گوید: الگوی نامناسبی که ما در دیگران می‌بینیم و می‌فهمیم آن‌ها را دچار مشکل و رنج کرده است، قبل از برطرف کردنش باید بدانیم همین الگوی نامناسب برای آن‌ها سود ثانویه داشته است. یعنی فرد یک سودی در پس این الگوی اشتباه از اشتباهش می‌برد.

در روان‌شناسی، سود ثانویه به منفعت‌های ناخودآگاهی گفته می‌شود که فرد از یک رفتار ناسالم یا یک مشکل (مثلاً افسردگی، وابستگی، یا حتی فقر) می‌برد. این سود باعث تداوم مشکل می‌شود. فردی که چیزی را ندارد (مثلاً آرامش، یا یک ویژگی اخلاقی)، ممکن است ناخودآگاه از این نداشتن سودی ببرد؛ مثلاً با نداشتن مسئولیت، از زیر بار تعهدات شانه خالی می‌کند، یا با نداشتن توانایی، دیگران را مجبور به حمایت از خود می‌کند. (البته وضعیت اقتصادی افراد تابع وضعیت اقتصادی جامعه و محیط و کشور است تا ۹۹ درصد و در این مثال کاربردی ندارد.)

اگر شما ناگهان آن چیز را به او بدهید (مثلاً مسئولیت یا قدرت و…)، در واقع سیستم سود او را به هم می‌ریزید. در اینجاست که مقاومت نشان می‌دهد، رفتارهای عجیب بروز می‌دهد، یا شما را پس می‌زند. این واکنش او، دلیل پنهان نداشتنش را برای شما آشکار می‌کند. نیاز همیشه به معنای کمبود نیست، گاهی به معنای ساختار است.

پس:
۱. قضاوت نکن.
۲. تحلیل کن؛ بفهم چرا این فرد این چیز را ندارد. چه علل شخصیتی، اجتماعی یا روانی (سود ثانویه) پشت این خلا خوابیده است؟
۳. مداخله نکن (اگر قرار است سطحی عمل کنی). کمک بدون شناخت علت، نه تنها فایده ندارد، که ممکن است به تو (بخشنده) آسیب بزند و شاید او را در وضعیت بدتری قرار دهد.
۴. کشف کن… اگر به او ببخشی (یا در مسیر بخشش قرارش دهی)، عکس‌العملش نقشه پنهان وجودش را برایت فاش خواهد کرد.

پشت هر خلا ظاهری در انسان‌ها، داستانی پنهان و منفعتی ناپیدا وجود دارد؛ تا آن داستان را نخوانده‌ای، به رفع خلا اقدام نکن.

ما به دشمن نیاز داریم

چون چیزهایی راجع به ما می‌گوید که ما نمی‌دانیم. دیگری، به‌ویژه دیگری که با ما سر ناسازگاری دارد، آینه‌ای است که نقاط کور وجود ما را بازمی‌تاباند. او واکنش‌هایی را در ما برمی‌انگیزد که شاید هرگز به تنهایی قادر به دیدنشان نبودیم.

این بدان معنا است که در هر رابطه‌ای و هر اتفاقی دو طرف مقصر هستند! هیچ‌وقت هیچ‌کس نیست که تنها مقصر و آن یکی قربانی باشد. حتی در نادرترین حالت ممکن، الگوهای اشتباه درون ماست مثل تله ایثارگری که باعث می‌شود دیگران از ما سوءاستفاده کنند. تله ایثارگری نشان می‌دهد که حتی به ظاهر مظلوم هم در انتخاب نقش خود ناخودآگاه نقش دارد.

بنابراین باید بپذیریم که ما نیز نقش داشتیم در هر اشتباهی؛ هر کس برای ایگوی معناجوی خودش کاری را انجام می‌دهد. این پذیرش مسئولیتی بزرگ است: اینکه بپذیریم در رنجی که می‌کشیم، ناخودآگاه یا خودآگاه، نقشی داشته‌ایم. نه برای سرزنش خود، بلکه برای بازپس‌گیری قدرت. اگر من در ایجاد این وضعیت نقش داشته‌ام، پس می‌توانم در جلوگیری از آن در آینده نیز نقش داشته باشم.

دشمن نقاط کور ما را فعال می‌کند. کسی که ما را عصبانی می‌کند، در واقع نقطه‌ای از خود ما را نشانه گرفته که هنوز التیام نیافته یا وابسته به تأیید است. ما می‌فهمیم که هیچ‌کس مستثنی از رنج کشیدن نیست و هیچ‌کس هم گناهی ندارد.

رنج، آن چیزی است که هستی به جای خدا به ما می‌گوید ما کیستیم

یعنی معنای بیرونی (عرف، جامعه، قوانین، دین قالبی) رنگ می‌بازد و معنا از درون ما برمی‌خیزد. چنان‌که در داستان هبوط خواندیم که پس از خوردن میوه آگاهی انسان خودش مسئول نیازهای خودش شد.

در نگاه سنتی، رنج ممکن است امتحانی از سوی خدا یا نتیجه گناهی باشد. اما در این نگاه، رنج، پیام مستقیم هستی یا واقعیت است. رنج، نقاب از چهره معناهای آماده و بیرونی برمی‌دارد و ما را با پرسشی بنیادین روبرو می‌کند؛ در نبود این معناهای قرضی، تو کیستی؟ (این همان بلوغی است که در داستان هبوط آدم پیدا می‌کند.) پس از خوردن میوه آگاهی، انسان مجبور شد خود مسئول معنا و نیازهایش باشد. رنج، صحنه این مسئولیت‌پذیری اجباری است.

آیا فنای ایگو رنج را تحمل‌پذیرتر می‌کند؟

فنا یا کوچک کردن ایگو، رنج را تحمل‌پذیرتر می‌کند، اما نه به این معنا که ما را در برابر درد بی‌حس کند، بلکه به این معنا که رنج اضافی را حذف می‌کند.

رنج دو بخش دارد:
۱. درد محض، واقعیت یک اتفاق (مثل از دست دادن، شکست، بیماری). این بخش از زندگی گریزناپذیر است.
۲. رنج ناشی از مقاومت ایگو، داستانی که ایگو دور این درد می‌بافد: «چرا من؟»، «این عادلانه نیست»، «آبروی من رفت»، «آینده من نابود شد»… این بخش، زاییده تعلق‌ها، برچسب‌ها و انتظاراتی است که ایگو برای خود ساخته است.

وقتی از فنای ایگو صحبت می‌کنیم، در واقع از رها کردن این بخش دوم حرف می‌زنیم. رها کردن نیازی به اثبات خود، به نمایش گذاشتن منزلت، یا چسبیدن به تصویری خاص از خود. این‌گونه، رنج به درد محض تبدیل می‌شود. و درد محض، هر چقدر هم شدید باشد، قابل تحمل‌تر از دردی است که با انبوهی از داستان‌های ایگو عجین شده باشد. شما می‌توانید در دل همان وضعیت موجود، با پذیرش آنچه هست، به آرامشی دست یابید که نه از نعمت‌های بیرونی، که از رها شدن تعلق‌های درونی نشأت می‌گیرد. این همان لذت بردن از آنچه الان داریم در عمیق‌ترین معنای خود است.

رنج، بت‌شکن معناهای بیرونی

رنج موجب می‌شود تا انسان‌های عمیق بفهمند جهان پیچیده‌تر و عمیق‌تر از این است که بتوان با الگوهای از پیش آماده و معناهای بیرونی در آن زیست کرد. پس انسان‌های عمیق در بحران‌ها و در رنج‌ها شاهد فروپاشی معناها و الگوهای بیرونی و از پیش آماده می‌شوند. معنای بیرونی همان چیزهایی است که قبل از ما بوده؛ الان و در آینده هم که خواهیم مرد، ثابت‌اند و وجود دارند. به سمت معناهایی عمیق‌تر یا اصیل‌تر.

در نگاهی، رنج از داشتن معنا می‌آید! و معنا از نپذیرفتن پوچی بنیادین این جهان؛ از اثبات ایگوی خود در چشم دیگران! پس رنج‌ها می‌آیند تا معناهای از پیش ساخته بیرونی – که در حقیقت ساخته انسان‌هایی دیگر در دوره‌های دیگر هستند – را فرو بریزند و واقعیت هستی را، اکنون آن‌طور که هست آشکار سازند.

یعنی رنج وقتی آغاز می‌شود که ایگوی ما برای بقای خود، به معناهایی می‌چسبد که بیرون از ما ساخته شده‌اند. ما برای اینکه خود را در چشم دیگران با معنا جلوه دهیم، خود را به بند این معناها می‌کشیم. رنج، پتکی است که می‌آید تا این بت‌های ساخته ذهن را بشکند و ما را به اکنون، به هستی و به پوچی بنیادینی برگرداند که سرشار از امکان و اصالت است. پوچی به معنای بی‌ارزشی نیست، به معنای نداشتن معنای تحمیلی از بیرون است؛ معنایی که خود باید در هر لحظه آن را بیافرینیم.

پختگی کودکانه: نه بازگشت، که فراروی

چرا کودکان کوچک در دنیایی ملکوتی زندگی می‌کنند؟ چون معنایی ندارند! معنایی ندارند (ناشی از اثبات ایگوی خود) که به دیگران بخواهند ثابت کنند. هر معنایی در بیرون که ما برای اثبات وجود خودمان در چشم دیگران درست می‌کنیم یک بت است! که باید شکسته شود. اگر خودمان نشکنیم، رنج ما را مجبور می‌کند که بشکنیم.

کودک هنوز ایگویی نساخته که نیاز به اثبات داشته باشد. او با هستی یکی است. او در جهان همان‌طور که هست زندگی می‌کند، نه در جهان آن‌طور که باید باشد. او رنج را حس می‌کند، اما آن را با انبوهی از تفاسیر ایگو نمی‌آمیزد. گریه می‌کند و رها می‌کند. خوشحال می‌شود و رها می‌کند. این یعنی زندگی در بهشت لحظه‌ای. اما انسان بالغ، پس از خوردن میوه آگاهی، نمی‌تواند دوباره کودک شود. او باید به سفری دیگر برود؛ عبور از جنگل انبوه معناهای ساخته شده – یا بهتر بگوییم بیابان معناهای ساخته شده – برای رسیدن به پوچی اصیل و سپس آفریدن معنا از سر آگاهی. این پوچی به معنای نیستی نیست، بلکه به معنای آزادی برای معنا آفرینی است.

هدف نهایی، رسیدن به حالت کودک نیست (چون آن ساده‌لوحی است)، بلکه رسیدن به پختگی کودکانه است. یعنی بتوانی در میانه دردهای زندگی، آنچنان با هستی یکی شوی که رنج اضافی (داستان‌های ایگو) را از درد اصلی جدا کنی و فقط آنچه هست را ببینی. «در ملکوت خداوند نتوان ظاهر شد مگر که کودک شد.»

هایدگر و رنج: جست‌وجوی پدیداری بنیادین

هایدگر در پی یافتن پدیداری بنیادین است که فهم هر چیز دیگری بر آن استوار باشد. او به دنبال پدیده‌ای است که اولاً مشخص و متمایز (آشکار) باشد و ثانیاً غیرقابل کتمان باشد؛ یعنی حتی انکارش نیز متکی بر همان پدیده باشد. او دازاین (وجود انسان، آن هستنده‌ای که مسئله هستی برایش مطرح است) را به عنوان نقطه شروع بنیادین می‌یابد.

از جنبه اول، دازاین نحوه وجودش «هستی‌ـدرـجهان» است. از جنبه دوم، هیچ تفکر، پرسش یا انکاری نمی‌تواند خارج از چارچوب دازاین رخ دهد. حتی اگر هستی جهان را انکار کنید، این انکار توسط یک دازاین انجام می‌شود که پیشاپیش در جهان است و هستی برایش مسئله است.

رنج در چارچوب هایدگر

۱. رنج مشخص و آشکار است: رنج (چه جسمی مانند درد، چه روحی مانند اضطراب یا اندوه) یکی از بی‌واسطه‌ترین و غیرقابل تفسیرترین پدیدارهای تجربه زیسته است. رنج نیاز به استدلال ندارد؛ خودش را با فوریت تمام بر دازاین تحمیل می‌کند. رنج، دازاین را از غرقگی در جهان روزمره بیرون می‌کشد و به وجود خودش معطوف می‌کند.

۲. رنج غیرقابل کتمان و شرط امکان مواجهه: هایدگر به‌طور خاص درباره اضطراب به عنوان یک رنج بنیادین صحبت می‌کند. اضطراب در مقابل ترس، از چیزی خاص در جهان نیست، بلکه ترس از هستی‌ـدرـجهان به‌طور کلی است. در اضطراب، جهان تهی از معنی می‌شود و دازاین در برابر نیستی خود قرار می‌گیرد. شما می‌توانید بگویید «من اکنون مضطرب نیستم»، اما این انکار، امکان مضطرب بودن را نفی نمی‌کند. توانایی تجربه اضطراب بخشی از ساختار وجودی دازاین است.

۳. رنج شرط امکان اصالت: اضطراب، دازاین را از اسارت «حرف‌های مردم» نجات می‌دهد و او را با آزادی، انتخاب و مسئولیت رادیکال خود روبرو می‌کند. بدون مواجهه با رنج ناشی از نیستی و مرگ، دازاین هرگز به زندگی اصیل و آگاهانه از وضعیت خود دست نمی‌یابد.

۴. رنج شرط امکان «دردل بودن»: ساختار بنیادین دازاین، دردل بودن است. ما به جهان، دیگران و خودمان دل می‌سوزانیم. این دل سوختن ذاتاً حامل امکان رنج است. اگر امکان رنجیدن را به طور مطلق نفی کنید، دردل بودن را نفی کرده‌اید و بدون دردل بودن، چیزی به نام دازاین باقی نمی‌ماند.

بنابراین، رنج یک پدیدار آشکارگر بنیادین است، امکانی وجودی و غیرقابل حذف. رنج خود غایت نیست، اما راهگشای امر بنیادین (دازاین اصیل) است. رنج، زنگ بیداری هستی‌شناختی است.

دازاین یعنی وجودی که وجود خود را وجود می‌کند؛ یا وجودی که وجود خودش را، وجوداً ادراک می‌کند.

اضطراب از نظر کی‌یرکگور: نشانه شدن

اضطراب از نظر کی‌یرکگور نشانه شدن است؛ نشانه آفرینش موقعیت‌ها و آینده‌ای متفاوت. نشانه راه‌های متفاوت. خدا نماینده یا استعاره تمام معناهای از پیش آمده بیرونی است، و جهان همان استعاره از اینکه معنا از درون برمی‌خیزد و بیرونی وجود ندارد! در تحلیل تعبیر نیچه که گفت «خدا مرده است»: خدا مرده، انسان بعد از خوردن میوه آگاهی، خود خدا شد! (استعاره: مسئول برآورده شدن نیاز خودش شد.)

تا وقتی خدا هست، نیازی نیست خودت فکر کنی. همه چیز از پیش تعیین شده است. مرگ خدا در تفکر نیچه، فروپاشی این معناهای قرضی است. اما این پایان معنا نیست، بلکه آغاز معنا آفرینی است. خدا شدن = پذیرش این حقیقت که حالا دیگر خودت باید برای زندگیت معنا بسازی. و این دقیقاً همان جایی است که «رنج» به کار می‌آید. رنج، آن چیزی است که ما را وادار می‌کند تا از خدا (معنای آماده) دست بکشیم و خودمان به دنبال معنا بگردیم.

اضطراب، دریچه است. و دازاین، همانی است که از این دریچه به بیرون خم می‌شود و به جای سقوط، وجود خود را وجود می‌کند.

در روایت دینی، آدم و حوا از درخت معرفت خوردند و از بهشت رانده شدند. بهشت یعنی جایی که معنا پیشاپیش تأمین شده است. رانده شدن یعنی افتادن در جهانی که معنا را باید خودت بگسترانی. خدا شدن در اینجا یعنی کسی که پاسخ‌گوی نیازهای معنا بخش خود است؛ نه قدرت مطلق یافته، بلکه مسئولیت مطلق یافته است.

کودک پیش از هبوط، در بهشت معناهای آماده زندگی می‌کند. اگر گریه می‌کند، گریه‌اش بی‌واسطه است، چون هنوز ایگویی ساخته نشده که بخواهد از آن گریه نتیجه‌گیری کند یا برایش داستان‌سرایی کند. این همان «دل بودگی» ناب است.

انسان پخته پس از عبور از رنج، به مرحله‌ای می‌رسد که دوباره می‌تواند بی‌واسطه باشد، اما این بار با آگاهی. او درد را حس می‌کند، اما آن را با داستان‌های ایگو نمی‌آمیزد. این همان آزادی از رنج اضافی است. تاب‌آوری یعنی بازگشت به حالت پیشین، اما پختگی کودکانه یعنی رسیدن به حالتی که پیش از این هرگز تجربه نکرده‌ای؛ حالتی که در آن، درد هست اما رنج نیست.