چاه توجیه؛ چرا هرچه بیشتر خودمان را توجیه می‌کنیم، بیشتر گیر می‌افتیم

یک دروغ سه‌کلمه‌ای، در یک ثانیه تمام می‌شود. اما گاهی، همان سه کلمه، آغاز یک مهندسی است؛ مهندسی یک سرنوشت.

اولین باری که به خودمان دروغ می‌گوییم، معمولاً یک اتفاق کوچک است. یک گلدان شکسته، یک اشتباه ساده، یک انکار سریع. اما چیزی که در همان لحظه نمی‌فهمیم این است: آن دروغ کوچک، پایان یک اتفاق نیست؛ آغاز یک مهندسی است. از فردای همان روز، دیگر فقط کسی نیستیم که اشتباهی کرده؛ می‌شویم «کسی که نمی‌داند». و برای اینکه این «نمی‌دانم» را زنده نگه داریم، مجبور می‌شویم دروغ‌های دیگری بگوییم، نقش بازی کنیم، و از نگاه واقعیت فرار کنیم.

مهندسان توجیه، همیشه آماده به‌کارند

تو یک خطا می‌کنی؛ یک انتخاب از سر خودخواهی، یک ظلم کوچک یا بزرگ به فرد یا جمعی. و درست در همان لحظه، پیش از آنکه وجدانت بتواند نفس بکشد، یک تیم کامل از «مهندسان توجیه» در ذهنت به کار می‌افتند. آن‌ها شروع می‌کنند به ساختن داستانی که در آن، تو یا قربانی هستی، یا ناجی، یا اساساً آن اتفاق هرگز رخ نداده است. «تو مجبور بودی.» «شرایط این‌طور پیش رفت.» «او خودش مقصر بود که آن‌قدر ضعیف بود.»

این داستان‌ها، مثل ملاطی محکم، آجرهای هویت جدیدت را روی هم می‌چینند. تو دیگر یک انسان خطاکار نیستی که می‌تواند مسئولیت اشتباهش را تماماً بپذیرد و رها شود. تو تبدیل می‌شوی به «انسانی که شرایط او را مجبور کرده» — و این یعنی تولد یک سرنوشت تازه، از دل یک دروغ.

وقتی مسئولیت یک دروغ روی دوش‌ات می‌ماند

کابوس ماجرا از همین‌جا آغاز می‌شود. برای اثبات اینکه توجیه اولیه‌ات حقیقت داشته، محکومی که طبق همان الگوی دروغین زندگی کنی. اگر گفتی «من مجبور بودم»، باید تا ابد نقش آدم‌های مجبور و درمانده را بازی کنی. اگر گفتی «او مقصر بود»، باید تا ابد علیه او بشوری و کینه بجویی. خطایی که می‌توانست با یک عذرخواهی ساده تمام شود، حالا تبدیل شده به یک برنامه‌ی دائمی، یک خط تولید بی‌انتها از تکرار همان اشتباه. این، شاید مخوف‌ترین شکل بردگی باشد: بردگی در برابر دروغی که خودت برای خودت بافته‌ای.

در سنت قرآنی، از این وضعیت با تعبیری هول‌ناک یاد شده: «ستمکارتر از کسی که به وسیله‌ی آیات پروردگارش تذکر داده شود، سپس از آن‌ها روی برگرداند، کیست؟» دقت کن؛ آیه نمی‌گوید «کسی که گناه کرد». می‌گوید «کسی که تذکر داده شد، اما روی برگرداند». حرف بر سر همان لحظه‌ی باریک است.

انتقامی که نیازی به خشم ندارد

ما معمولاً انتقام را یک عمل بیرونی می‌بینیم؛ خشمی آسمانی که از بالا فرود می‌آید. اما حقیقت نیازی به انتقام ندارد. حقیقت فقط «هست». و همین بودنِ آن، برای کسی که در دروغ زندگی می‌کند، خودِ بزرگ‌ترین انتقام است. هر بار که توجیهی نو می‌سازی، در واقع یک حلقه‌ی دیگر به زنجیر خودت اضافه می‌کنی؛ و هر بار که روی حقیقت را می‌پوشانی، خاک بیشتری بر سر چاه خودت می‌ریزی.

تنها راه خروج، بازگشت به همان لحظه‌ی اولیه‌ی تذکر است؛ پذیرفتن آن تیغ حقیقت و گفتن این جمله: «بله. آن کار از من سر زد. نه شرایط، نه دیگران. من.» و در همین اعتراف بی‌پیرایه، شاید برای اولین بار، دروغ‌های مهندسی‌شده، یکی پس از دیگری، فرومی‌ریزند.

این چاه، شباهت عجیبی به یک بازی دیگر دارد که در آن، دو نفر — نه یک نفر تنها — درگیر یک چرخه‌ی مشابه می‌شوند: یکی نقش قربانی می‌گیرد، دیگری نقش جلاد. درباره‌ی این چرخه در مقاله‌ی بعدی نوشته‌ام: رقص قربانی و جلاد؛ چرا ظالم و مظلوم به هم نیاز دارند.

برگرفته از کتاب «الهیات فنا» — مهدی فخاران